“İnşa Edildi” Ne Demek? Toplumsal Cinsiyet, Çeşitlilik ve Sosyal Adalet Perspektifinden İnceleme
Hayat, sokaklar, iş yerleri, toplu taşıma araçları ve toplumun farklı köşelerinde bir yandan günlük telaşlar arasında ilerlerken bir yandan da toplumsal yapılar içinde şekilleniyor. Herkesin kendini ifade etme biçimi, ait olduğu toplumun ona biçtiği rollerle doğru orantılı. “İnşa edildi” ifadesi, aslında sadece bir yapının inşasını değil, aynı zamanda toplumda bireylerin kendilerini nasıl şekillendirdiğini de simgeliyor. Toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet bağlamında bu ifadeyi ele almak, daha derin bir bakış açısı gerektiriyor.
Ben, İstanbul’da bir sivil toplum kuruluşunda çalışan, sokakta gördüklerimi ciddiye alan, her gün toplumun farklı kesimleriyle bir şekilde etkileşimde olan biriyim. Bir yandan hem toplumsal yapıyı gözlemliyor, hem de sokakta, iş yerinde, otobüslerde ve metroda karşılaştığım her türlü olayı içselleştiriyorum. Ve fark ettim ki, toplumsal cinsiyet ve çeşitlilik bağlamında “inşa edilme” meselesi aslında çok derin ve karmaşık.
Peki, “inşa edilmek” ne demek? Ne zaman bir şeyin ya da birinin “inşa edildiğinden” bahsediyoruz ve bu, toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet açısından neden bu kadar önemli?
İnşa Edilmek Nedir? Toplumsal Cinsiyetin ve Kimliklerin Şekillenmesi
İnşa edilmek kelimesi, her şeyden önce bir yapının yaratılması anlamına gelir. Ancak, bu kavram sadece fiziksel değil, sosyal ve kültürel yapılar için de geçerlidir. İnsanlar, ait oldukları topluma göre çeşitli normlar, değerler ve kurallarla şekillenirler. Bu, bir kimliğin, toplumsal cinsiyetin ya da kültürel anlayışın nasıl inşa edildiğini anlamamıza yardımcı olur.
Örneğin, toplumsal cinsiyet kimliği, bireyin cinsiyetle ilgili toplumsal rollerine ve beklentilerine göre şekillenir. Kadın olmak, erkek olmak, ya da farklı bir kimliği kabul etmek, toplum tarafından sürekli olarak inşa edilen ve yeniden şekillendirilen bir süreçtir. “İnşa edilmek” derken aslında bir kişinin kimliğinin, toplumsal rollerinin ve topluluk içindeki konumunun şekillendiği süreci anlatıyoruz.
Bir kadın olarak İstanbul’da yaşamaya başladığınızda, sokakta yürürken aldığınız bakışlar, giydiğiniz elbiseye göre insanlar tarafından nasıl algılandığınız, hangi mekanlara girip çıkarken daha dikkatli olmanız gerektiği… Bunlar hepsi toplumsal cinsiyetin ve kadınlık kimliğinizin “inşa edilmesinin” parçalarıdır. Erkeklerin, kadınlardan daha fazla alan bulması, kadınların belirli kıyafetlerde toplumdan dışlanması ya da baskılara maruz kalması gibi durumlar, aslında bu inşanın nasıl işlediğini gösteren somut örneklerdir.
Farklı Grupların İnşa Edilmesi ve Çeşitlilik
Sosyal yapıyı yalnızca kadın-erkek dengesi üzerinden değerlendirmek, çeşitliliğin önemli boyutlarını gözden kaçırmamıza neden olabilir. İstanbul gibi büyük ve kozmopolit bir şehirde, farklı kimliklere sahip insanlar bir arada yaşamaya çalışıyor. Ama toplum bu çeşitliliği her zaman kabul etmiyor ya da bazen belirli kimlikleri “inşa etmek” için bir sınır çiziyor.
Geçtiğimiz günlerde metrobüste, yanımda oturan bir kadının sürekli telefonla konuştuğunu ve her kelimesine dikkatle odaklandığımı fark ettim. Kadın, çok belirgin şekilde travesti bir erkekle evliydi ve ailesinin onun kimliğini kabul etmediğini anlatıyordu. Şaşırtıcı olan şey, kadının da “Farklıyız, çok zor zamanlar geçirdik” demesi değil, herkesin birbirini gözlemleyip içsel bir değerlendirme yaparken; toplumsal cinsiyet ve kimlik üzerine verdiğimiz kararları ne kadar gözle görülür bir şekilde inşa ettiğimizdi.
Çeşitliliği reddeden, farklı kimliklere sahip insanları dışlayan, onları toplumun normlarına göre şekillendiren bir yapı, aslında sosyal adaletsizliğin temellerini atmaktadır. Aksine, çeşitliliği kutlayan, farklı kimliklere saygı gösteren ve her bireyi olduğu gibi kabul eden bir toplumsal yapı ise, sosyal adaletin inşa edilmesine katkı sağlar. Ancak, bu yapılar her zaman güçlü değildir. Özellikle LGBT+ topluluğuna yönelik baskılar, kadın hakları konusunda hala eksiklikler ve etnik kimliklere dayalı önyargılar bu inşanın oldukça zayıf olduğu ve bazen zarar verici hale geldiği alanlardır.
Sosyal Adalet ve “İnşa Edilen” Kimlikler
Bir sivil toplum kuruluşunda çalışan biri olarak, toplumsal eşitsizliklerin ne kadar karmaşık bir mesele olduğunu her gün daha iyi anlıyorum. Her sabah ofise gitmek için otobüse bindiğimde, genellikle kadınların daha arka sıralarda oturduğunu, kadınların toplu taşımada daha çok yer vermek zorunda bırakıldığını gözlemliyorum. Sokakta yürürken ya da metrobüse binerken kadınlar genellikle daha temkinli ve dikkatli olmak zorunda kalıyor, çünkü kimliklerinin inşa edilmesi, toplumun gözündeki yerlerini belirliyor. Aynı şekilde, rengini belirgin bir şekilde değiştiren erkekler ya da modaya uygun giyinen LGBT+ bireyleri, bazen sosyal baskılarla karşılaşıyor.
Sosyal adalet ise, işte tam bu noktada devreye giriyor. Toplumun, herkesin kimliğini, cinsiyetini ve kimliğine dair tercihlerine saygı gösterdiği bir yapı inşa etmesi gerekiyor. Çünkü sosyal adalet, yalnızca eşit haklar değil, aynı zamanda insanların kendi kimliklerini özgürce ifade edebilecekleri bir ortam yaratmaktır. İstanbul’da bir caddede yürürken, herkesin kendi kimliğiyle rahatça var olabileceği bir dünya inşa edilmelidir. Herkesin kendini ifade etme biçimine saygı gösterilmeli ve hiçbir kimlik dışlanmamalıdır.
Sonuç: Toplumsal Cinsiyet, Çeşitlilik ve Sosyal Adaletin İnşası
İnşa edilmek sadece fiziksel yapılarla sınırlı değildir. İnsanlar, toplum tarafından şekillendirilen kimlikler aracılığıyla kendilerini inşa ederler. Toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet bu kimliklerin şekillenmesinde önemli bir rol oynar.
Benim gözlemlediğim kadarıyla, İstanbul gibi büyük bir şehirde insanlar, kimliklerini özgürce inşa etmek isteseler de, çoğu zaman toplumsal normların, önyargıların ve klişelerin baskısı altındadır. Bu nedenle, sosyal adalet ve çeşitlilik kavramlarının toplumsal yapıda hak ettiği yere gelmesi, daha adil ve eşit bir toplum yaratmamıza yardımcı olacaktır.
Sonuçta, kimliğin inşası herkes için farklıdır. Bizler, toplumun her kesiminde yer alan bireyler olarak, farklılıkları kutlayarak, herkesi olduğu gibi kabul ederek ve eşit haklar sunarak bu inşayı birlikte yapabiliriz.