Başında Gelmek Deyiminin Anlamı ve Toplumsal Cinsiyet, Çeşitlilik ve Sosyal Adalet Açısından İncelenmesi
Toplumun her katmanında yer alan dil, insan ilişkilerinin, sosyal normların ve değerlerin bir yansımasıdır. Bu nedenle, deyimler, kelimeler ve ifadeler, bazen gündelik yaşamda duymadığımız kadar derin anlamlar taşır. Bu yazıda, “başında gelmek” deyiminin anlamı ve bu deyimin toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet perspektifinden nasıl şekillendiği ele alınacaktır. Ayrıca, kişisel gözlemlerimle, sokakta, toplu taşımada ve işyerinde karşılaştığım örneklerle bu deyimin toplumda nasıl farklı anlamlar taşıdığına dair bir bakış sunulacaktır.
Başında Gelmek Deyiminin Tanımı
Türkçeye kökleri eski zamanlara dayanan deyimlerden biri de “başında gelmek”tir. Bu deyim, genellikle bir kişinin ya da durumun öne çıkması, en önde yer alması anlamında kullanılır. Ancak deyimin tam anlamı, bağlama göre değişebilir. Örneğin, bir organizasyonda ya da işyerinde “başında gelmek”, kişinin liderlik konumuna gelmesi, ön plana çıkması demek olabilir. Bu deyim, bazen de bir durumun ya da olayın ilerisinde olma, önceden tahmin edilen ya da beklenen bir hareketi yapma anlamına gelir. Kısacası, başında gelmek deyimi, bir şeyin ya da birinin önceden belirlenen konumda olması veya olma sürecine işaret eder.
Ancak bu deyimin toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet perspektifinden değerlendirilmesi, bize çok farklı bakış açıları sunabilir.
Toplumsal Cinsiyet ve Başında Gelmek
Toplumsal cinsiyet, kadınların ve erkeklerin toplumsal rollerini belirleyen bir yapıdır. Bu yapının içine, onların toplumda nasıl kabul edildiği, hangi pozisyonlarda bulunmaları gerektiği, hangi işleri yapmaları gerektiği gibi normlar da dahildir. Bu normlar, dilimize de yansımaktadır. “Başında gelmek” deyimi, bir kişinin ön planda olma durumunu ifade ederken, kadınların bu deyimi kullanarak kendi yerlerini bulması çoğu zaman beklenen bir durum değildir.
Özellikle kadınların iş hayatında erkeklerle aynı konumlarda yer alması, birçoğu için hala şaşırtıcı olabilir. Herkesin içinde bulunduğu çevreye, kültüre ve yaşam biçimine bağlı olarak bu durum farklılık gösterebilir. Bir kadının iş yerinde “başında gelmek” gibi bir pozisyonda olması, genellikle erkek egemen bir toplumda pek de yaygın bir durum değildir. Kadınlar çoğu zaman bu konumlara gelmekte zorluk çekerken, erkeklerin bu tür pozisyonlarda daha rahat kabul edildiklerini gözlemliyoruz.
Birçok kez toplu taşımalarda, sokakta ya da iş yerlerinde, kadınların liderlik pozisyonlarında yer almaları hala sıkça sorgulanmaktadır. Kadınların seslerinin daha az duyulduğu, fikirlerinin daha az değer verildiği bir toplumda, başında gelmek deyiminin anlamı da değişir. Kadınların başında gelmesi gereken bir konum, çoğu zaman toplum tarafından olumsuz bir şekilde algılanabilir. “Kadın başında gelmez, gelmemeli” gibi kalıplaşmış düşünceler, deyimin tam anlamıyla örtüşmeyebilir.
Bunu en yakın örnekle açıklamak gerekirse, kendi iş yerimde kadınların liderlik pozisyonlarına gelmesi genellikle karşılaştıkları engellerle şekilleniyor. Benim de tanık olduğum, kadın yöneticilerin dahi “erkeklerin işini yapmak” zorunda kaldığı bir çalışma ortamı, bu deyimin gerçek anlamına ulaşabilmesi için büyük bir engel teşkil ediyor. Kadınlar, toplumsal cinsiyet rollerinin getirdiği sınırlamalarla, başında gelmek deyiminin anlamını genellikle sadece erkeklerin deneyimleyebileceği bir durum olarak görebiliyor.
Çeşitlilik ve Başında Gelmek
Toplumda çeşitlilik, farklılıkların kabul edilmesi ve bu farklılıkların güçlendirilmesi anlamına gelir. Bir grup insanın “başında gelmesi”, toplumsal çeşitlilik bağlamında da önemli bir yer tutar. Çeşitli etnik kökenlerden, dinlerden, yaş gruplarından ve cinsel yönelimlerden gelen bireylerin toplumda daha görünür olması, başında gelmek deyiminin anlamını daha geniş bir çerçeveye taşır.
Toplumda farklı kimliklere sahip bireylerin başında gelmesi, yani en ön planda olmaları, genellikle cinsiyet ya da etnik köken fark etmeksizin tüm toplumsal katmanlar için geçerli olmalıdır. Ancak ne yazık ki, çeşitliliğin olduğu her ortamda, bu çeşitliliği temsil eden bireylerin ön plana çıkması hala bir zorluk teşkil etmektedir. Örneğin, İstanbul gibi büyük bir şehirde, toplu taşımada sıklıkla karşılaştığım bir durum var: Eğer bir kişi farklı etnik bir kökene sahipse, o kişinin “başında gelmesi” yani toplumda saygın bir yere gelmesi daha da zor hale geliyor. İnsanlar, bazen başkalarının farklılıklarını kabul etmekte zorlanıyorlar.
Bir otobüste, ya da metrobüste, bir grup insanın arasından yükselen bir ses, çoğu zaman ya erkek ya da daha hakim sosyal sınıflardan birinden olur. Çeşitlilikten gelen birinin sesi ise genellikle duyulmaz, ya da en fazla hoş karşılanmaz. Farklı bir kimlik taşıyan kişinin sesinin daha fazla duyulması, o kişinin iş hayatında ya da sosyal yaşamda başında gelmesi, pek çok kültürel engelle karşılaşabiliyor.
Sosyal Adalet ve Başında Gelmek
Sosyal adalet, tüm bireylerin eşit haklara sahip olduğu ve ayrımcılığın olmadığı bir toplum düzeni oluşturmayı amaçlar. Bu bağlamda, “başında gelmek” deyimi, toplumsal adaletin ve eşitliğin gerçekleşmesi için çok önemli bir kavramdır. Herkesin eşit fırsatlar bulduğu bir toplumda, “başında gelmek” bir bireyin kişisel başarısının ya da yeteneklerinin takdir edilmesi anlamına gelir.
Ancak şu bir gerçektir ki, birçok insan için başında gelmek, kimlikleri, cinsiyetleri, etnik kökenleri ya da diğer toplumsal faktörlere bağlı olarak her zaman mümkün olmuyor. Bu da sosyal adaletin tam olarak sağlanmadığı anlamına gelir. Ben de bir sivil toplum kuruluşunda çalışarak, toplumda adaletin sağlanması için çeşitli projelerde yer aldım. Farklı bireylerin eşit haklara sahip olmaları gerektiği konusunda pek çok kez mücadele verdim. Ama bunun ne kadar zor olduğunu görmek de insanı düşündürüyor.
Çeşitli yerlerde gözlemlediğim gibi, başında gelmek deyimi her zaman eşitlikçi bir anlam taşımaz. Çünkü bu deyim, genellikle toplumsal statü, cinsiyet ve ırk gibi faktörlerle şekillenir. Eğer toplumda adaletli bir düzen kurulamıyorsa, o zaman başında gelmek, sadece belli gruplar için anlamlı olur.
Sonuç: Başında Gelmek ve Eşitlik
Sonuç olarak, “başında gelmek” deyimi, toplumda eşitlik ve sosyal adaletin sağlanması adına önemli bir yer tutar. Ancak toplumsal cinsiyet eşitsizlikleri, çeşitlilik sorunları ve sosyal adaletin sağlanamaması gibi etmenler, bu deyimin anlamını daraltır ve sadece belirli bir kesime hitap eder. Sokakta, işyerinde ve günlük yaşamda karşılaştığımız durumlar, bu deyimin toplumsal yapıyı ve adaletsizlikleri nasıl şekillendirdiğini gözler önüne seriyor.